WES IV Inclusief onderwijs: tussen ideaal en realiteit

Afbeelding via Wix

Voor iedereen die elke dag probeert elke leerling in de klas te zien..

Inclusief onderwijs als uitgangspunt

Inclusief onderwijs wordt vaak voorgesteld als een maatschappelijk wenselijk en rechtvaardig ideaal, waarbij elke leerling de kans krijgt om zich optimaal te ontwikkelen binnen het reguliere onderwijs. In essentie vertrekt inclusief onderwijs vanuit het principe dat leerlingen verschillen in noden, mogelijkheden en tempo, en dat het onderwijs zich hierop moet afstemmen (Cursus inclusief onderwijs en leersteundecreet, z.d.). Deze visie sluit aan bij het standpunt van Meijer, die in het artikel “Geslaagd inclusief onderwijs vraagt grote stappen”, stelt dat het systeem zich moet aanpassen aan de leerling en niet omgekeerd (Meijer, 2023).

Traditioneel onderwijs vertrekt echter vaak vanuit een uniforme benadering, waarbij alle leerlingen langs dezelfde maatstaf worden gelegd. Zoals de bekende beeldspraak stelt, kom je op die manier in een systeem terecht waarin een olifant beoordeeld wordt op zijn vermogen om in een boom te klimmen. In een dergelijk uniform kader krijgen niet alle leerlingen de kans om hun sterktes te benutten. Leerlingen die niet binnen deze standaard passen, komen hierdoor minder tot hun recht, niet door een gebrek aan capaciteiten, maar door een mismatch tussen hun noden en het aangeboden onderwijs (Cursus handelingsgericht werken, z.d.). Ook Meijer uit vergelijkbare kritiek op de organisatie van het onderwijs en wijst op structurele elementen zoals jaarklassen en vroege selectie die weinig ruimte laat voor diversiteit (Meijer, 2023).

Deze problematiek wordt ook zichtbaar op systeemniveau. In Vlaanderen loopt ongeveer 5% van de leerlingen school in het buitengewoon onderwijs, tegenover gemiddeld ongeveer 1-2% in Europa (European Commission, 2025; Departement Onderwijs en Vorming, 2026). Dit wijst op een relatief sterk gesegregeerd onderwijssysteem. In het artikel in Klasse kadert Meijer dit als een historische ontwikkeling, waarbij Vlaanderen vroeg heeft ingezet op afzonderlijke scholen voor leerlingen met specifieke noden (Meijer, 2023). Ook het aandeel vroegtijdige schoolverlaters, waarbij kwetsbare leerlingengroepen oververtegenwoordigd zijn, toont aan dat het huidige systeem nog onvoldoende inspeelt op diversiteit en gelijke kansen (European Commission/EACEA/Eurydice, 2025).

Tussen ideaal en praktijk

Tegelijk toont onderzoek aan dat de realisatie van inclusief onderwijs gepaard gaat met enkele belangrijke uitdagingen. In een context van heterogene klasgroepen, waarbij leerlingen van elkaar verschillen op vlak van niveau, leeftijd, achtergrond, thuistaal, talenten en leerproblemen, en in combinatie met een hoge werkdruk, is het voor leerkrachten niet evident om systematisch te differentiëren en individuele trajecten uit te werken (Cursus het zorgcontinuüm, z.d.). Hierdoor ontstaat een spanningsveld tussen het ideaal van onderwijs op maat en de haalbaarheid ervan in de klaspraktijk (De Neve et al., 2025).

Hoewel de structurele randvoorwaarden en de hoge werkdruk legitieme drempels vormen, wil ik als leerkracht in opleiding collega-onderwijsprofessionals toch aanmoedigen om kritisch te blijven reflecteren over hun pedagogisch-didactische aanpak. Onderzoek naar effectieve leerstrategieën en cognitieve psychologie toont immers aan dat de inrichting van de leeromgeving en de aard van de instructie een directe impact hebben op de leerprestaties en academische stress bij leerlingen (Dunlosky et al., 2013; Duraku & Hoxha, 2018). Kleine, doelgerichte aanpassingen in het instructiegedrag en een bewust, helder taalgebruik kunnen barrières wegnemen en verhelderend werken voor leerlingen met diverse onderwijsbehoeften. Meijer stelt dat strategieën zoals het bieden van structuur, samenwerking en peer learning niet enkel ondersteunend zijn voor leerlingen met specifieke noden, maar voordelen bieden voor de volledige klasgroep (Meijer, 2023).

Het implementeren van dergelijke expliciete instructietechnieken en talige ondersteuning vraagt in de beginfase een bewuste investering van de leerkracht in kwestie, maar de literatuur bevestigt dat deze routines na verloop van tijd internaliseren tot vaste didactische gewoonten. Cruciaal hierbij is dat een dergelijke responsieve didactiek in geen geval impliceert dat het cognitieve niveau of de leerplandoelen verlaagd moeten worden. Het vereist daarentegen het behoud van hoge verwachtingen, gecombineerd met het besef dat leraren vaak abstracte vaktaal hanteren waarin leerlingen zich conceptueel nog moeten ontwikkelen.

Vanuit deze visie kan inclusief onderwijs beschouwd worden als een richtinggevend kader voor kwaliteitsvol onderwijs, waarin hoge verwachtingen worden gecombineerd met doelgerichte ondersteuning en aandacht voor individuele verschillen, waarbij de effectiviteit afhangt van de beschikbaarheid van voldoende ondersteuning en middelen.

Warme groet,

Goele

Bronnen

Meijer, C. (2023). Geslaagd inclusief onderwijs vraagt grote stappen. Klasse.

Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J., & Willingham, D. T. (2013). Improving students’ learning with effective learning techniques: Promising directions from cognitive and educational psychology. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58.

Duraku, Z. H., & Hoxha, L. (2018). Self-esteem, study skills, self-concept, social support, psychological distress, and coping mechanism effects on test anxiety and academic performance. Health Psychology Open, 5(2), 1–9.

European Commission/EACEA/Eurydice. (2025). National strategies to tackle absenteeism and early leaving from education and training: A short paper based on Eurydice’s system-level indicators on early leaving from education and training 2024/2025. Publications Office of the European Union. https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/b0599400-7bac-11e5-9fae-01aa75ed71a1

European Commission. (2025). Education and training monitor 2025. Publications Office of the European Union. https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/30c1ccaa-bfdd-11f0-a612-01aa75ed71a1

Departement Onderwijs en Vorming. (2026). Statistisch jaarboek van het Vlaams onderwijs 2025–2026. Vlaamse overheid. https://www.vlaanderen.be/onderwijsprofessionals/regelgeving-data-en-onderzoek/data-en-onderzoek/kennisplatform-onderwijs/statistisch-jaarboek-van-het-vlaams-onderwijs

Cursus handelingsgericht werken. (z.d.). Thomas More.

Cursus inclusief onderwijs en leersteundecreet. (z.d.). Thomas More.

Cursus het zorgcontinuüm. (z.d.). Thomas More.

Cursus buitengewoon onderwijs. (z.d.), Thomas More.