WES IV jeugdliteratuur: "In de schaduw van oorlog”

Afbeelding van Wix

Dag boekenwurm,

Vandaag neem ik je graag mee naar de wereld van de jeugdliteratuur.

Oorlog leek voor veel jongeren lange tijd iets uit een ander tijdperk. Iets dat thuishoorde in geschiedenisboeken of in films, ver weg van het dagelijkse leven. Maar vandaag voelt dat anders. De oorlog in Oekraïne heeft dat gevoel verschoven. Wat ooit ondenkbaar leek, is plots dichterbij dan ooit. Met die nabijheid groeit niet alleen een overweldigende angst die je plots overvalt, maar eerder een sluimerend gevoel, een besef dat de veilige haven waarin we leven misschien minder vanzelfsprekend is dan we denken.

Dat maakt De tunnel van Anna Woltz zo confronterend en tegelijk herkenbaar. Ook voor de jongeren in het boek begon het met diezelfde onzekerheid, datzelfde vage voorgevoel dat de wereld niet langer stabiel was. Alleen bleef het bij hen niet bij dat gevoel. Voor hen werd het werkelijkheid. De bommen vielen op Londen, en in één klap werd het leven dat ze kenden weggevaagd. Oorlog verschoof van een abstract idee naar een dagelijkse realiteit, tastbaar in elke explosie.

Die harde overgang naar de andere werkelijkheid vormt de kern van het verhaal. Onder de grond, in de tunnels waar mensen schuilen, leren Ella, Jay en Quinn elkaar beter kennen. Drie jongeren uit totaal verschillende werelden, die elkaar anders waarschijnlijk nooit hadden ontmoet — en al zeker nooit als gelijken.

Verschillen die zichtbaar worden

Die verschillen worden soms pijnlijk zichtbaar in kleine bijna achteloze momenten. Wanneer Jay vertelt dat hij nog nooit in de dierentuin is geweest, klinkt dat eerst banaal, bijna onschuldig. Tot hij eraan toevoegt dat hij daar ook geen reden toe had: thuis zag hij elke dag ratten en muizen, gratis en zonder hek ertussen. Het is een zin die blijft hangen omdat hij zo scherp blootlegt wat armoede betekent. Daartegenover staat Quinn, voor wie een heel andere realiteit normaal was, een wereld waarin een staljongen de paarden verzorgde en comfort vanzelfsprekend was.

Het zijn geen grote verklaringen of dramatische confrontaties die het verschil tonen, maar juist die kleine details, die korte zinnen waarin een hele leefwereld verscholen zit. Ze maken duidelijk hoe ver deze jongeren van elkaar verwijderd waren — en hoe deze oorlog hen toch op dezelfde plek heeft gebracht.

Ella draagt haar verleden als een schaduw met zich mee. Ze heeft polio gehad, lag een jaar lang stil, zelfs opgesloten in een ijzeren long, en moest daarna opnieuw leren ademen en bewegen. Die ervaring heeft haar niet alleen fysiek getekend, maar ook diep vanbinnen veranderd. Ze voelt zich klein, minderwaardig, en afgesloten van de wereld die voor anderen vanzelfsprekend lijkt. Haar gedachten draaien in cirkels, vol twijfel en angst om opnieuw te falen.

Jay lijkt haar tegenpool. Hij beweegt zich hard en zelfverzekerd door de chaos van de oorlog en lijkt die zelfs in zijn voordeel te gebruiken. Hij verkoopt plaatsen in de tunnel, regelt wat nodig is om te overleven, en komt op het eerste zicht kil en opportunistisch over. Maar achter de façade zit geen onverschilligheid, wel overlevingsdrang. Jay vecht, niet alleen voor zichzelf, maar voor zijn broers en zussen die zogenaamd veilig geëvacueerd werden, maar in werkelijkheid in een even kwetsbare situatie terecht zijn gekomen. Zijn hardheid is geen keuze, maar een manier om stand te houden in een wereld die geen ruimte laat voor zwakte.

Quinn vormt opnieuw een ander contrast. Ze straalt zelfzekerheid uit en lijkt de vrijheid te hebben om haar eigen keuzes te maken. Maar die vrijheid blijkt relatief. Ze groeide op in een omgeving waarin alles voor haar geregeld was, maar waarin tegelijk weinig ruimte was om zichzelf te zijn. Haar wereld was comfortabel, maar verstikkend. Haar vlucht naar de tunnels is geen zoektocht naar avontuur, maar naar ademruimte.

Doorheen al die verschillen groeit langzaam een gedeeld besef. Want hoe anders hun levens ook waren vóór de oorlog, hoe verschillende hun manieren van omgaan met de werkelijkheid ook zijn, op een dieper niveau denken en voelen ze hetzelfde.

De oorlog die alles gelijkmaakt

Wat Anna Woltz zo sterk doet, is de oorlog niet verzachten. Ze schrijft niet om te troosten, maar om te tonen. De dreiging van de bommenwerpers hangt constant in de lucht, nooit ver genoeg om te vergeten. De angst kruipt onder de huid van de personages, in kleine gebaren, in stiltes in de manier waarop ze reageren op elkaar. Je voelt als lezer hoe de spanning zich opbouwt, hoe de nachten zwaar wegen, hoe de geur en rook van de verwoesting blijft hangen.

En dan, op een onbewaakt moment, gebeurt het onvermijdelijke. Niet als een groot aangekondigd drama, maar plots, bruut en onherroepelijk. Een bom slaat in en treft hen midden in hun kleine, fragiele wereld. Wat ze opbouwden, de voorzichtige vriendschap, wordt met één klap vernietigd. Het is precies die abruptheid die zo hard binnenkomt: oorlog wacht niet, maakt geen onderscheid en laat geen ruimte.

Toch blijft het verhaal niet steken in die onmacht. Net doordat alles zo hard en genadeloos wordt neergezet, krijgt de groei van de personages extra gewicht. Ella die zichzelf niet langer enkel laat definiëren door wat haar is overkomen, vindt langzaam haar stem terug — eerst aarzelend, dan vastberadener, wanneer ze begint te schrijven en haar gedachten eindelijk een plaats krijgen buiten haar hoofd. Ze durft keuzes maken die niet langer alleen door angst worden ingegeven.

De tunnel is daardoor meer dan een verhaal over oorlog. Het is een verhaal over ongelijkheid, botsende werelden, over jongeren die elk vanuit hun eigen achtergrond zoeken naar houvast in een werkelijkheid die hen alles uit handen slaat. Maar bovenal is het een verhaal dat toont hoe verschillend mensen kunnen leven — en hoe gelijk ze worden wanneer alles wegvalt.

En hoe, ondanks die verschillen, één gevoel blijft terugkomen, scherp en onontkoombaar: dat het niet eerlijk is.

Tot een volgend verhaal,

Goele

Bron: Woltz, A. (2021). De tunnel. Querido.